Kobzarlar: Zorla Sona Erdirilen Bir Destan Geleneği

Kobzarlar, karakteristik olarak kör olan gezgin ozanlardı; kobza veya bandura ile kendilerine eşlik ederek duma denen bir anlatı şiiri külliyatını icra ediyorlardı. Köyler, panayırlar ve manastırlar arasında dolaşıyorlardı ve dağınık bireysel icracılar değil, tanınmış bir toplumsal kurumdular.

Biçim

Duma olağan anlamda bir şarkı değil. Şiir kafiyesiz ve düzensiz — dizeler bir ölçüye göre değil anlama göre uzunluk değiştirir — ve melodiden çok resitatife yakın, tumturaklı bir üslupla, bölümler arasında çalgı geçişleriyle icra edilir.

Konu tarihsel ve ağıtsal. Kırım ve Osmanlı köle pazarlarındaki esaret ve oradan kaçış; Kazak seferleri; bir savaşçının evinden uzakta ölümü; bir oğulun dönüşü; bir kasabanın yıkılışına ağıtlar. Ton istikrarlı biçimde kederli ve sonlar sıklıkla bağlanmamış.

En iyileri birkaç yüz dizeye uzanan kayda değer kompozisyonlar ve icracı ezberlenmiş bir metni okumak yerine sabit bir anlatı çerçevesi içinde doğaçlama yapıyordu.

Loncalar

Bu geleneği başka yerlerdeki gezgin müzisyenlerden ayıran şey örgütlenme derecesi.

Kobzarlar kendi yönetimi olan bölgesel kardeşliklere aitti. Giriş, bir ustaya birkaç yıllık resmî çıraklığı, bir sınavı ve mezunun bağımsız icra hakkı ile bunu yapacağı bir bölge aldığı bir kabul törenini gerektiriyordu.

Loncalar gizli bir argo sürdürüyordu — lebiiska mova — üyeler arasında kullanılan ve dışarıdakiler için anlaşılmaz. Davranış kuralları, kazancın nasıl ele alınacağı ve artık gezemeyen üyelere karşılıklı destek konusunda kuralları vardı.

Körlük aralarında neredeyse evrenseldi ve tesadüf değildi. Engelli erkekler için hiçbir düzenlemesi olmayan kırsal bir toplumda lonca, işleyen bir sosyal koruma ve istihdam kurumuydu ve öğrettiği beceri kör bir adamın ustalaşıp paraya çevirebileceği bir beceriydi.

Ne oldu

Gelenek yirminci yüzyılın başında basılı edebiyatın baskısı, değişen müzik zevki ve panayır devresinin çöküşüyle zaten geriliyordu.

Onu bitiren şey 1930'lar oldu. Bu konudaki tarihsel kayıt ayrıntılarda tartışmalı, ana hatlarında net: lonca sistemi dağıtıldı, icracılara geleneksel dağarcığı bırakıp devleti öven yeni bestelenmiş malzemeye geçmeleri için baskı yapıldı ve kolektifleştirme ile terör döneminde kayda değer sayıda kobzar kayboldu. Katılanların dönmediği toplu bir toplantıya dair anlatılar tarihçilerce ölçek ve ayrıntı bakımından tartışılıyor; geleneğin yaşayan bir lonca pratiği olarak o on yılda sona erdiği tartışılmıyor.

Geriye kalan çalgıydı. Bandura korundu, kromatik bir konser çalgısına dönüştürüldü, konservatuvarlarda öğretildi ve topluluk icrasında kullanıldı — bir şeyin gerçek bir devamı ve bir başkasının sonu.

Nerede dinlenir

Geleneksel üslubun yeniden kurulmuş icrası mevcut ve 2000'lerden bu yana epeyce büyüdü. Uygulayıcılar 1930 öncesinde yapılmış etnografik kayıtlardan çalıştı, tarihsel çalgıları yeniden yaptı ve tumturaklı tekniği yeniden öğrendi.

Bu kesintisiz bir gelenekle aynı şey değil ve işin içindeki hiç kimse öyle olduğunu iddia etmiyor. İnançla icra edilen bilimsel bir yeniden kurma ve kayıtlar aranmayı hak ediyor: biçim Avrupa halk müziğinde başka hiçbir şeye benzemiyor ve tarihsel kayıtlar, ince ve cızırtılı olsalar da, konser bandurasının taşımadığı bir şeyi taşıyor.

Bu arşivden ilgili

• Trypillia: Ukrayna Topraklarının Altındaki Kadim Kültür
• Molfarlar: Karpatların Geleneksel Şifacıları ve Bilgeleri
• Rushnyk: Ritüellerde Kullanılan İşlemeli Kumaş

Kendi eğitim düzeni ve loncası olan bir mesleğin sonlandırılması, benim tarafımdan bakılınca bir kültür kaybından fazlası: bir bilgi aktarım sisteminin kesilmesi. Sanayide de böyle olur — usta kalmayınca teknik değil, öğretme yöntemi kayboluyor. Yeniden öğrenilebilir, ama aynısı olmuyor.