Trypillia: Ukrayna Topraklarının Altındaki Kadim Kültür

Kabaca MÖ 5400 ile 2750 arasında, Dnipro ile Dnister arasındaki orman-bozkır, arkeologların hâlâ tartıştığı bir yerleşim düzeni barındırıyordu. Talianky, Maidanetske ve Dobrovody'deki alanlar yüzlerce hektarla ölçülen büyüklükteydi ve binlerle ifade edilen nüfuslar barındırmış olabilir — yüksek tahminler doğruysa, bunları o dönemde dünyanın herhangi bir yerindeki en büyük yerleşimler arasına sokan rakamlar.

Açık bir merkezin çevresinde iç içe halkalar hâlinde dizilmiş evlerden oluşuyorlardı. Ve yaklaşık her altmış-seksen yılda bir, sakinleri kendi kasabalarını yakıp yerle bir ediyor, sonra çoğu zaman aynı yerde yeniden kuruyor gibi görünüyor.

Bulunan ve bulunmayan

Maddi kayıt, eksikleriyle sıra dışı. Silah az. Tahkimat asgari. Konut büyüklüğünde belirgin bir hiyerarşi, saray, tek bir kişi için anıtsal mezar yok. Buna karşılık olağanüstü miktarda çanak çömlek var.

Kaplar aşı boyası, siyah ve beyazla; yüzyıllar ve yüzlerce kilometre boyunca tekrarlanan motiflerle boyanmış: spiraller, meandırlar, çift sarmallar, dalga bantları ve genellikle dişil okunan yinelenen bir figür kümesi. Özellikle spiral, süsleme değil bir notasyon olduğunu düşündüren bir tutarlılıkla çiziliyor — onu boyayanlar için sabit bir anlamı olan bir şey.

Yakma

Yerleşimlerin döngüsel yıkımı, salt pratik açıklamaya direnen kısım. Kil duvarları camlaştıracak kadar sıcak bir ateş, iki bin yıl boyunca yüzlerce alanda tesadüfen çıkmaz. Önde gelen yorumlar bunu ritüel olarak ele alıyor: bir ömrü olduğu düşünülen yerleşimin, inşa edilmiş dünyayı toprağa geri veren kasıtlı bir kapanışla sona ermesi.

Bu okuma doğru olsun ya da olmasın, örüntü akılda tutmaya değer bir şey ortaya koyuyor. Bu, çok sayıda insanı ortak bir fikir etrafında örgütleyen, bunu iki bin yıl sürdüren ve görünüşe göre ölçeğe genelde eşlik eden zorlayıcı aygıt olmadan yapan bir toplumdu.

Geriye kalanlar

Trypillia MÖ 2750 civarında sona eriyor ve ondan modern hiçbir şeye kesintisiz bir hat yok. Ama motifler bu topraktan kaybolmadı.

Spiral, meandır, sekiz köşeli yıldız ve üsluplaştırılmış dişi figür; Ukrayna işlemesinde, pysanka yumurta bezemesinde ve 19.–20. yüzyıllarda belgelenmiş boyalı ev cephelerinde — kimi zaman neredeyse özdeş biçimde — karşımıza çıkıyor. Petrykivka'da ve Podillia köylerinde 1900'de çalışan halk sanatçıları, Maidanetske'deki bir çömlekçinin tanıyacağı biçimler çiziyordu.

Dürüst açıklama muhtemelen beş bin yıl boyunca doğrudan aktarım değil. Daha olası olan, bazı biçimlerin tarımsal hayata dair bir şeyi kodladığı için istikrarlı olması — dönen yıl, yükselip alçalan su, aşağı inip yukarı çıkan tohum — ve aynı toprağı işleyen insanların aynı biçimlere varması.

Arkeolojinin ötesinde neden önemli

İki şey.

Birincisi, Trypillia malzemesi şu öz-kavrayışın en derin katmanı: burası eski bir çiftçi ülkesidir, sabit olan kara topraktır ve siyasi düzenler onun üzerinden geçip giden şeylerdir. Toprağın bu okunuşu Ukrayna edebiyatında, siyasi söylemde ve burada arazi mülkiyetinin konuşulma biçiminde görünür. Ulusal anlatının süsü değil, neredeyse temeli.

İkincisi, alanların kendisi gerçek ve büyük ölçüde değerlendirilmemiş bir kültürel varlık. Birkaçının ziyaretçi altyapısı var; çoğu bir levhası olan tarlalar. Savaş sonrası bir dönem için turizm sektörü planlayan bir ülkede, Kiev'e iki saatlik mesafede birkaç bin yıllık yerleşim arkeolojisi küçük bir şey değil.

Trypillia köyündeki müze ve Çerkasi vilayetindeki yeniden inşa edilmiş alan sergileri erişilebilir giriş noktaları. Seramiğin en iyisi Kiev'deki arkeoloji koleksiyonlarında ve görülmeye değer: altı bin yıl, biçimlerin ilkel görünmeyi bırakıp kasıtlı görünmeye başlaması için yeterince uzun bir süre.

Bu arşivden ilgili

• Kobzarlar: Zorla Sona Erdirilen Bir Destan Geleneği
• Rushnyk: Ritüellerde Kullanılan İşlemeli Kumaş
• Molfarlar: Karpatların Geleneksel Şifacıları ve Bilgeleri

Arkeoloji hakkında söz söyleyecek biri değilim. Bir mühendis olarak dikkatimi çeken tek şey şu oldu: silah bırakmamış ama kap kacak, ev planı ve depolama bırakmış bir topluluk, arkasında bir savaş kaydı değil bir üretim kaydı bırakmış. Neyi ürettiğine bakarak bir toplumu okumak, benim de alışkanlığım.