Skovoroda: gezgin filozof ve üç dünya

Hryhorii Skovoroda 1722'de Poltava bölgesinde bir Kazak köyünde doğdu, Kiev-Mohyla Akademisi'nde okudu, Macaristan, Avusturya ve muhtemelen İtalya'da dolaştı, iki ilahiyat okulunda kısa ve başarısız bir süre ders verdi — sonra durdu.

Kırklı yaşlarından 1794'teki ölümüne kadar sabit bir konutu olmadı. Sloboda bölgesindeki köyler ve çiftlikler arasında yürüdü, kendisini kabul edenlerde kaldı, öğrenmek isteyen herkese öğretti, diyaloglar ve mektuplar yazdı ve bir flüt taşıdı. Piskoposluğu reddetti. Kürsüyü reddetti. İmparatorluk sarayına daveti reddetti; rivayete göre habercisine devletin çift sürebilen insanlara ihtiyacı olduğunu ve kendisinin onlardan olmadığını söyledi.

Üç dünya

Sisteminin çekirdeği, her birinin görünür ve görünmez bir yönü olan üç dünyaya ayrım.

Makrokozmos evren. Mikrokozmos insan. Üçüncü dünya semboller dünyası; Skovoroda için bu esas olarak, tarih olarak değil, yüzeydeki anlamı başka bir şeyin kabuğu olan şifreli bir metin olarak okunan İncil demek.

Her dünyanın algılanabilen dış bir biçimi ve yalnızca yorumla ulaşılabilen iç bir gerçekliği var. Görünür evren, kavranabilir bir düzenin gölgesi. Görünür insan, gerçek bir benliğin gölgesi. Lafzî metin, bir anlamın gölgesi. Felsefi görev, üç durumda da farklı malzeme üzerinde yapılan aynı işlem.

Uygun emek

Srodna pratsia — kendine yakın, uygun emek — dediği şey, felsefe dışında en geniş erişime sahip fikir.

Bu görüşe göre her insanın belirli bir tür işe uygun bir doğası var. Mutluluk onu bulup yapmakta. Mutsuzluk, ne kadar saygın veya iyi ödeyen olursa olsun, yaratılmadığın bir işi yapmakta. İnsanların uygun olmayan rollere itildiği bir toplum hem kötü iş hem mutsuz insanlar üretir ve bu iki başarısızlık aynı başarısızlıktır.

Yalın bir fikir ve olması gerekenden sert vuruyor; kısmen bunu, hatırı sayılır bir bedelle buna göre yaşamış biri yazdığı için. Skovoroda'nın önünde her olağan kariyer açıktı ve tam da bu gerekçeyle hepsini reddetti.

Kendini bilme

Her şeyin içinden geçen, klasik gelenekten aldığı ve çoğundan ileri götürdüğü kendini bil buyruğu. Skovoroda için kendini bilme, iç gözlem veya kendini geliştirme değil. Görünür insanın içindeki görünmez insanı keşfetmek — insanın maddi düzene değil kavranabilir düzene ait olan yönü.

Kendisinin kaleme aldığı söylenen ünlü mezar yazısı şöyle: dünya beni yakalamaya çalıştı ama yakalayamadı. Skovorodynivka'daki mezarında oyulu ve Ukrayna felsefesinin en çok alıntılanan cümlesi — iki yüzyıl boyunca, alıntılayanın ihtiyaç duyduğu anlamda kullanıldı.

Neye dönüştü

Skovoroda'nın ölüm sonrası hayatı okur kitlesinden büyük. Beş yüz grivnalık banknotta o var. Siyasi konuşmalarda, edebiyatta ve Ukrayna kültürünün ne işe yaradığına dair tartışmalarda ona başvuruluyor. Modern okurlar onu proto-varoluşçu, Hristiyan mistik, Kazak Diogenes'i ve ulusal filozof yaptılar; metinler bunların çoğunu destekleyecek kadar belirsiz.

Harkiv bölgesindeki Skovorodynivka müzesi Mayıs 2022'de bir füze saldırısıyla yıkıldı ve onarılıyor. Bu olgu kaçınılmaz olarak onun bugün nasıl konuşulduğunun bir parçası hâline geldi.

İlk okuma için diyaloglar risalelerden, mektuplar ise ikisinden de daha erişilebilir. Kilise Slavcası, Ukraynaca ve Latince karışımı bir dille yazdı; özgün metin zor. Modern Ukraynaca baskılar pratik giriş noktası ve başlıca diyalogların yetkin İngilizce çevirileri mevcut.

Bu arşivden ilgili

• Halk Takvimi: Ritüellerle Düzenlenen Tarım Yılı
• Molfarlar: Karpatların Geleneksel Şifacıları ve Bilgeleri
• Koliada: kış döngüsü, on iki yemek ve kayan bir takvim

Felsefe üzerine yazacak biri değilim; ama bir teklifi üç kez reddedip yola devam eden birinin hikâyesi, iş hayatında da tanıdık bir şeye dokunuyor. “Yakın emek” fikri — insanın kendine uyan işi yapması — bana yıllardır işe alırken sorduğum soruyu hatırlatıyor: bu kişi bu işi yapabilir mi, yoksa yapmak zorunda mı.