Yolsuzlukla mücadele kurumlarını sıfırdan kurmak

2014’ten sonra Ukrayna, üst düzey yolsuzluğu soruşturacak bir büro, bu soruşturmaları yönlendirecek uzman bir savcılık, kamu görevlilerinin varlık beyanlarını doğrulayacak bir ajans ve nihayet davaları görecek özel bir mahkeme kurdu.

Ayrı bir mimari neden gerekliydi

Çünkü mevcut kolluk ve yargı sistemi, kendisini etkileyen kişileri inandırıcı biçimde soruşturamazdı. Bu Ukrayna’ya özgü bir eleştiri değil; üst düzey yolsuzluğun sistemik olduğu her yerdeki standart sorundur. Güçlüyü soruşturan bir kurum güçlüden yalıtılmalıdır ve yalıtımın tasarıma konması gerekir.

Yalıtım nasıl denendi

Panellerinde uluslararası katılım olan rekabetçi yönetim seçimi. Siyasi döngülerle örtüşmeyen sabit görev süreleri. Ayrı bütçe kalemleri. Mevcut servislere dayanmak yerine kendi soruşturma kapasiteleri. Ve mahkeme için, uluslararası bir uzman konseyinin dürüstlük kontrolünden geçemeyen adayları veto edebildiği bir seçim süreci.

Bu son mekanizma gerçekten alışılmadıktı. Egemen bir devletin, yabancı uzmanların yargı atamalarını engelleyebileceğini kabul etmesi ciddi bir tavizdir ve yapıldı; çünkü alternatif — mevcut sistem üzerinden atamalar — işi yapamayacak bir mahkeme üretirdi.

Dürüst değerlendirme

Bu kurumlar kuruldukları günden beri sürekli baskı altında: yönetimlerini değiştirme, yetki alanlarını daraltma, mevzuatla bağımsızlıklarını kaldırma girişimleri. Bu girişimlerin bazıları kısmen başarılı oldu ve sonra geri alındı; genelde dış ortaklar geri almayı bir şeyin koşulu yaptığında.

Daha önce dokunulamaz olacak kişilere karşı dava açtılar ve mahkûmiyet aldılar. Ayrıca tasarımcılarının umduğundan yavaş ve daha çok tartışmalı oldular.

Dışarıdan ve ticari bir bakışla değerlendirmem: hesabı değiştirdiler. Cezasızlık riskini sıfıra değil ama neredeyse kesinlikten çıkardılar. Bu alanda kat edilmiş büyük bir mesafedir.

Sıfırdan kurum kurmanın ne demek olduğunu, şirket kurarken bir ölçüde biliyorum: yetkiyi yazmak kolay, o yetkiyi kullanacak insanı bulmak ve korumak zor. Yalıtım denemesinin nasıl tasarlandığı bu yüzden önemli. Dürüst değerlendirme benim yapabileceğim bir şey değil — ama tasarımın mantığı, dışarıdan bakan biri için okunabilir durumda.