Sonbahar 2008: Kur Çıpası Nasıl Çöktü ve Bedelini Kim Ödedi?

Süreç yaklaşık sekiz hafta sürdü. 2006 ile 2008 ortası arasında kabaca ikiye katlanan dünya çelik fiyatları üçüncü çeyrekte yarıdan fazla düştü. Ukrayna tesisleri üretimi sert biçimde kıstı. İhracat gelirleri, yabancı ana bankaların Ukrayna'daki iştiraklerine fonlama hatlarını yenilemeyi bıraktığı anla aynı anda çöktü.

Merkez Bankası kuru rezervler sürdürülemez hâle gelene kadar savundu, sonra 5,05'ten sekize doğru düzensiz bir harekete izin verdi. Kasım başında yaklaşık on altı milyar dolarlık bir IMF stand-by anlaşması yapıldı.

Hasar neden şoktan büyüktü

Bir ihracat fiyatı çöküşü ve sermaye akımlarında ani duruş her ekonomide resesyona yol açardı. Bunu ağırlaştıran şey borcun bileşimiydi.

2005 ile 2008 arasında Ukrayna bankaları, geliri tamamen grivna olan hanelere ve şirketlere yoğun biçimde dolar, euro ve İsviçre frangı cinsinden kredi verdi. Faiz farkı bunu mantıklı gösteriyordu: döviz cinsi konut kredisi, grivna kredisinden birkaç puan düşük faiz taşıyordu. Sabit kur altında borçlulara, aldıklarını fark etmedikleri bir kur riskini üstlenmeleri için fiilen ödeme yapılıyordu.

Kur yüzde altmış hareket ettiğinde, bu yükümlülüklerin yerel para cinsinden değeri de öyle oldu. Eylülde kredi ödeyebilen haneler aralıkta ödeyemedi. Zararlar takipteki krediler olarak bankacılık sistemine, oradan da mevduat garanti ödemeleri ve sermaye takviyeleri yoluyla mali pozisyona yayıldı.

Bu bir Ukrayna patolojisi değil. Aynı yapı Macaristan, Letonya, İzlanda'da ve on yıl önce farklı bir biçimde Tayland'da aynı sonucu üretti. Kurulduğu her yerde çöküyor ve inandırıcı görünen bir çıpanın açık sermaye hesabıyla bir arada bulunduğu her yerde kuruluyor.

Politika yanıtının doğruları ve yanlışları

Doğru: IMF programı, hızlıca. Ukrayna'nın başka finansman kaynağı ve konjonktür karşıtı maliye politikası yürütme kapasitesi yoktu. Program dış yükümlülükleri karşıladı ve ödeme sistemini istikrara kavuşturdu.

Yanlış ya da en azından maliyetli: çıpayı savunulduğu kadar uzun savunmak. Sürdürülemez bir kuru tutmak için harcanan rezervler, uyarlamayı yönetmek için kullanılamayan rezervlerdir. Eylülde başlayan yönetilen bir değer kaybı, kasımdaki düzensiz olandan daha ucuza mal olur ve güveni daha az zedelerdi.

Bir başka yanlış: döviz konut kredilerinde icra moratoryumu. Siyaseten kaçınılmaz ve sosyal olarak savunulabilirdi, ama bankaların elinde icra edemedikleri, nominale yakın değerlenmiş alacaklar bıraktı ve bu, zararların tanınmasını yıllarca geciktirdi.

Bundan geriye kalanlar

Krizden üç kalıcı değişiklik çıkıyor. Döviz geliri olmayan bireysel borçlulara yeni döviz kredisi verilmesi yasaklanıyor — 2005'te var olması gereken ve sonrasında geçerli kalan bir kural. Kur rejimi fiilen sabit yerine yönetilen hâle geliyor ve nihayetinde, 2015'ten sonra, gerçekten esnek oluyor. Ve 2008'de zirve yapan bankacılık sektöründeki yabancı sahiplik payı, ana bankaların bölgeyi yeniden değerlendirmesiyle uzun bir düşüşe geçiyor.

Şimdi ne yapmalı

İşletmeler için: para birimlerini eşleştirin. Geliriniz grivna ise borcunuz grivna olmalı ve faiz farkı, ölçemediğiniz bir riski üstlenmemenin bedelidir. Bu karşı taraflarınız için de geçerli — Ukraynalı müşteri ve tedarikçilerinizden hangilerinin döviz borcu olduğunu kontrol edin, çünkü onların ödeme gücü sizin alacağınızdır.

Ödeme vadelerini kısaltın. Alabildiğiniz yerde teminat alın. Ve 2006–2007 kredi koşullarının beş yıl içinde geri gelmeyeceğini varsayın, çünkü gelmeyecek.

Bu arşivden ilgili

• Ukrayna'da büyük sermaye nasıl örgütlenmiş ve bu bir girişimci için ne demek
• Servet Sıralaması Bir Yıl Sonra: Ne Değişti ve Bu Değişim Ne Söylüyor?
• Gelişmekte Olan Piyasa mı, Özel Durum mu? Analizi Seçilen Çerçeve Belirliyor
• Ukrayna Yıllık Değerlendirme 2008: bir yılda iki ekonomi

Sabit kurun kırıldığı haftalarda benim öğrendiğim şey, döviz riskinin bilançoda değil sözleşmede durduğuydu: geliri grivnadan, borcu dolardan olan herkes aynı anda battı. O günden sonra hiçbir sözleşmemde para birimini rastgele bırakmadım. 2008’in kalıcı dersi kur seviyesi değil, sabit kurun bir güvence değil bir borç olduğuydu.